एजेन्सी । दिल्लीस्थित मीनु रानाको बैठक कोठामा दुईवटा गत्ताका बाकसहरू छन्। एउटा बाकस दीपावलीका सजावटका सामग्री र झिलीमिली बत्तीहरूले भरिएको छ। अर्कोमा एयर प्युरिफायर (वायु शुद्ध पार्ने यन्त्र) राखिएका छन्।

४३ वर्षीया शिक्षक राना भन्छिन्, "बिहानको समय अहिलेदेखि नै उकुसमुकुस हुन थालेको छ। आगामी दिनहरूमा यो अझै खराब हुनेछ, त्यसैले पहिल्यै तयारी गर्नु राम्रो हो।"

उनी एक्लो छिन्इनन्। हरेक वर्ष जाडो र चाडपर्वको मौसम नजिकिँदै जाँदा, भारतको राजधानीका बासिन्दाहरू निकै कम उत्सवमय महसुस हुने कुराको तयारी गर्न थाल्छन्: त्यो हो महिनाभरि प्रदूषित हावामा सास फेर्नु।

दिल्ली र यसका वरपरका सहरहरूमा वर्षभरि नै विश्वकै उच्च प्रदूषण स्तर रेकर्ड गरिन्छ। तर जाडो सुरु भएपछि हावा प्रायः असह्य बन्छ।

तापक्रममा गिरावट र ढिलो हावा चल्दा प्रदूषकहरूलाई हावामा फैलिन दिनुको सट्टा जमिनको नजिकै थुपार्छ। छिमेकी राज्यहरूमा बालीको बाँकी अंश (पराले) जलाउँदा निस्कने धुवाँले सवारी साधन र कारखानामाथिको उत्सर्जनका साथै निर्माण कार्यको धुलोलाई थप बढाउँछ। चाडपर्वमा प्रयोग हुने पटकाले प्रायः वायुको गुणस्तरलाई झनै बिगार्छ।

नतिजास्वरूप विषालु हावा र एउटा परिचित प्रश्न उब्जिन्छ: प्रदूषण किन वर्षैपिच्छे फर्किन्छ, र यसलाई सामना गर्न किन थप काम गरिएको छैन?

यद्यपि, यस वर्ष दिल्ली सरकारले सबैभन्दा खराब तुवाँलो आउनust महिनाअगावै आफ्नो 'हिउँद कार्ययोजना' (Winter Action Plan) घोषणा गर्‍यो। यो योजना नोभेम्बर १ देखि फेब्रुअरी २८ सम्म लागु हुन्छ, जसमा सामान्यतया प्रदूषण अत्यधिक बढ्ने महिनाहरू समेटिएका छन्।

विशेषज्ञहरूले यसलाई सही दिशाको एक कदम भनेका छन्। उनीहरूले विगतका वर्षहरूमा वायुको गुणस्तर बेवास्ता गर्न नसकिने हदसम्म बिग्रिएपछि मात्रै उपायहरू ल्याउने गरिएको कुरा औँल्याएका छन्। यद्यपि, उनीहरूको भनाइमा यो मात्र पर्याप्त हुनेछैन, त्यसैले उनीहरूले थ aप व्यापक र दीर्घकालीन उपायहरूको माग गरेका छन्।

योजना लागु भएको केही दिन बित्नै लाग्दा, सहर फेरि निराशाजनक रूपमा उही पुरानै अवस्थामा फर्कंदैछ।

यस साता, दिल्लीमा खरानी रङको तुवाँलो मडारिएको छ, साथै बासिन्दाहरूले नचाहँदा नचाहँदै पनि पहिचान गर्ने एक किसिमको धुवाँको गन्ध व्याप्त छ। मानिसहरूले आँखा चिलाउने र सास फेर्न गाह्रो भएको गुनासो गरिरहेका छन्, र जताततै खोकी तथा हाछ्युँको आवाज सुनिएको छ।

जसले किन्न सक्छन्, उनीहरूका लागि एयर प्युरिफायरहरू घरको अनिवार्य आवश्यकता बनिसकेका छन्। बाहिर, मानिसहरू मास्क लगाउने वा कपडाले अनुहार छोप्ने गरेर प्रदूषणको सबैभन्दा खराब प्रभावबाट जोगिन प्रयास गरिरहेका छन्।

 भारतको नयाँ दिल्लीस्थित जनपथमा सन् २०२६ अक्टोबर २७ का दिन बिहानको समयमा बाक्लो तुवाँलोबीच एन्टी-स्मग गनले धुलोका कणहरूलाई दबाउन पानी छर्कँदै गरेको दृश्य। राष्ट्रिय राजधानी क्षेत्र (NCR) मा वायु प्रदूषणको स्तर बिग्रिँदै गएको छ।

प्रदूषणलाई नियन्त्रणमा लिनु गत वर्षको निर्वाचन अभियानका क्रममा सत्तारुढ भारतीय जनता पार्टीले गरेका बाचा, प्रतिज्ञा मध्ये एक थियो। यसको हिउँद कार्ययोजना अहिले त्यस बाचाको एक प्रमुख परीक्षण बनेको छ।

यस योजनाले दिल्ली बाहिर दर्ता भएका पुराना र बढी प्रदूषण फैलाउने सवारी साधनहरूको प्रवेशमा प्रतिबन्ध लगाएको छ र उत्सर्जन मापदण्ड पूरा गरेको प्रमाणपत्र नभएका सवारी साधनहरूलाई इन्धन दिन रोक लगाएको छ। धुलो उत्पन्न गर्ने भत्काउने कार्यहरू (demolitions) र बाहिरी निर्माण कार्यहरूमा अस्थायी प्रतिबन्ध लगाइएको छ।

निजी सवारी साधनको प्रयोगलाई निरुत्साहित गरिएको छ — सरकारले कार्यालयहरूलाई आफ्ना आधा कर्मचारीहरूलाई घरैबाट काम गर्न अनुमति दिन आग्रह गरेको छ, आफ्ना कर्मचारीका लागि फरक-फरक कार्यालय समय (staggered office timings) लागु गरेको छ र पार्किङ शुल्क दोब्बर बनाएको छ। यसले प्रदूषण अनुगमन र कार्यान्वयनलाई अझ कडा बनाउने तथा सार्वजनिक यातायात र विद्युतीय सवारी साधनहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने बताएको छ।

यी उपायहरू 'ग्रेडेड रेस्पोन्स एक्शन प्लान' (Grap) बाट छुट्टै छन्, जसको देखरेख संघीय वायु गुणस्तर व्यवस्थापन आयोगद्वारा गरिन्छ।

दिल्लीमा वायु प्रदूषण अत्यधिक हुनुका मुख्य कारणहरू:

• भौगोलिक स्थिति र मौसमको प्रभाव: जाडो मौसम सुरु भएपछि तापक्रम घट्ने र हावाको गति सुस्त हुने भएकाले प्रदूषणका कणहरू आकाशमा फैलिनुको सट्टा जमिनको सतह नजिकै थुप्रिन्छन् (तुवाँलो वा स्मग बन्छ)।
• छिमेकी राज्यहरूमा पराले बाल्नु: दिल्लीका छिमेकी राज्यहरूमा खेतमा बाली काटेपछि बाँकी रहेका ठूटाहरू (पराले) जलाइने गर्नाले त्यहाँबाट आउने बाक्लो धुवाँले प्रदूषणलाई अझ बढाउँछ।
• सवारी साधनबाट निस्कने धुवाँ: अत्यधिक मात्रामा रहेका निजी तथा पुराना सवारी साधनहरूबाट हुने उत्सर्जन (धुवाँ) प्रदूषणको अर्को ठूलो कारण हो।
• निर्माण कार्य र धुलो: सहरभरि भइरहेका विभिन्न निर्माण कार्यहरू, पुराना संरचना भत्काउने काम (demolitions) र सडकको धुलोले वायुको गुणस्तरलाई थप बिगार्छ।
• कारखानाहरूको उत्सर्जन र चाडपर्वका पटकाहरू: उद्योग तथा कारखानामाथिको उत्सर्जन र विशेषगरी चाडपर्वका बेला पड्काइने पटकाहरूले हावालाई थप विषालु बनाउँछन्।