एजेनसी । अमेरिका–इरान युद्ध सुरु भएको करिब आधा वर्ष पुग्न लाग्दा विश्वभर तेलको भण्डार तीव्र रूपमा घटिरहेको छ। स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै हुने जहाज आवतजावत लगभग ठप्प छ। यहीबिच अमेरिका र इरानबिच यो महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्गमाथि वास्तविक नियन्त्रण कसको छ भन्ने विवाद चर्किएको छ।

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले पटक–पटक स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथि अमेरिकाको ‘पूर्ण नियन्त्रण’ रहेको दाबी गर्दै आएका छन्। साउदी अरब र इराकजस्ता देशबाट विश्व बजारमा तेल पुर्‍याउने यो मार्गमा अमेरिकी नौसेनाले नियन्त्रण कायम गरेको ट्रम्पको भनाइ छ। बुधबार उनले अमेरिकी नौसेनाले स्ट्रेट अफ होर्मुजमा रहेका समुद्री माइनसमेत हटाइसकेको दाबी गरे।

तर इरानले स्ट्रेट अफ होर्मुज पूर्ण रूपमा खोल्न अमेरिकाले आफ्ना केही सर्त पूरा गर्नुपर्ने बताउँदै आएको छ। विज्ञहरूका अनुसार अहिलेको अवस्था ट्रम्पले दाबी गरेजस्तो कुनै एक पक्षको पूर्ण नियन्त्रणमा छैन।

अमेरिकाले इरानमाथि लगाएको समुद्री नाकाबन्दी अझै कायम छ। यसअन्तर्गत इरानी बन्दरगाहमा जाने वा त्यहाँबाट बाहिरिने जहाजलाई रोकिएको छ। यसले इरानको व्यापार र आम्दानीमा ठूलो असर पारेको छ।

यद्यपि फारसको खाडी हुँदै गैर–इरानी गन्तव्यतर्फ जाने केही जहाज अझै सञ्चालनमा छन्। तर युद्धअघि दैनिक करिब १२० जहाज स्ट्रेट अफ होर्मुज पार गर्ने गरेकोमा मंगलबार केवल १४ वटा जहाजले यो मार्ग प्रयोग गरेका थिए।

अमेरिकी प्रशान्त कमान्डको संयुक्त गुप्तचर केन्द्रका पूर्व निर्देशक कार्ल शुस्टरका अनुसार अधिकांश व्यापारिक जहाज कम्पनी अमेरिकी सेनाले स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै सुरक्षित आवतजावत सुनिश्चित गर्न सक्छ भन्नेमा विश्वस्त छैनन्।

जहाज सञ्चालकहरूको डर निराधार पनि छैन। अबुधाबी नेसनल आयल कम्पनीका अनुसार गत साता मात्रै उसका कम्तीमा चारवटा जहाज स्ट्रेट अफ होर्मुजमा ड्रोन र क्षेप्यास्त्र आक्रमणमा परेका थिए।

यस्ता आक्रमणका कारण जहाजको बीमा लागत बढेको छ। युद्ध जारी रहेकाले जोखिम बढ्दै जाँदा धेरै कम्पनीहरू आफ्ना जहाजलाई यो मार्गबाट पठाउन हिचकिचाइरहेका छन्।

बेलायतको समुद्री व्यापार सञ्चालन निकाय यूकेएमटीओका अनुसार इरानसँग युद्ध सुरु भएयता स्ट्रेट अफ होर्मुज तथा त्यसको दुवैतर्फ रहेका फारसको खाडी र ओमानको खाडीमा जहाजमा क्षति पुगेका ५४ वटा घटना रिपोर्ट भएका छन्। तीनवटा जहाज पूर्ण रूपमा नष्ट भएका छन् भने १३ वटा घटना ‘नजिकैबाट जोगिएको’ अवस्थामा रहेका छन्।

इरानले प्रत्यक्ष आक्रमणबाहेक ड्रोन उडाएर जहाजमाथि निगरानी गर्ने र लक्षित रूपमा व्यापारिक जहाजलाई सताउने क्षमता पनि राख्छ। यूकेएमटीओले हालै जारी गरेको सुरक्षा सूचनामा यस्तो गतिविधिप्रति सचेत गराएको छ।

इरानले समुद्री माइन प्रयोग गर्ने तथा साना डुंगामार्फत जहाजलाई अवरोध गर्ने वा सताउने धम्की दिन सक्ने भएकाले अमेरिकी सैन्य उपस्थितिका बाबजुद स्ट्रेट अफ होर्मुज पूर्ण रूपमा सुरक्षित बनाउन अमेरिकालाई चुनौती रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ।

पूर्व अमेरिकी सैन्य अधिकारी शुस्टरका अनुसार जहाजले सुरक्षित रूपमा स्ट्रेट अफ होर्मुज प्रयोग गर्न सक्ने अवस्था सुनिश्चित नभएसम्म कुनै पक्षले यसमाथि पूर्ण नियन्त्रण रहेको दाबी गर्न सक्दैन।

सीएनएनका सैन्य विश्लेषक तथा अमेरिकी वायुसेनाका अवकाशप्राप्त कर्णेल सेड्रिक लेइटन पनि अहिलेको अवस्था अमेरिका र इरानबीचको ‘गतिरोध’ भएको बताउँछन्।

अमेरिकासँग ठूलो सैन्य उपस्थिति र इरानमाथिको समुद्री नाकाबन्दीको क्षमता छ। अर्कोतर्फ, इरानसँग माइन प्रयोग गर्ने र साना डुंगामार्फत जहाजलाई सताउने क्षमता तथा त्यसका लागि इच्छाशक्ति पनि छ। त्यसैले अहिले कुनै पनि पक्षले स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथि पूर्ण नियन्त्रण कायम गर्न नसकेको विज्ञहरूको निष्कर्ष छ।

सामान्य अवस्थामा विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै ओसारपसार हुन्छ। केही देशका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक ग्यासको अझ ठूलो हिस्सा पनि यही मार्गबाट विश्व बजारमा पुग्छ।

त्यसैले यो मार्ग लामो समयसम्म अवरुद्ध रहँदा विश्वव्यापी तेल तथा ग्यास आपूर्तिमा दबाब बढ्ने, भण्डार घट्ने र ऊर्जा मूल्य थप महँगो हुने जोखिम छ। यही कारण स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथिको नियन्त्रणको विवाद अमेरिका–इरान युद्धको मात्र नभई विश्व अर्थतन्त्रसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण विषय बनेको छ।

इरानसँगको युद्धका क्रममा अमेरिकाले स्ट्रेट अफ होर्मुजमा लगाएको समुद्री नाकाबन्दी अनिश्चितकालसम्म जारी राख्न सक्ने अमेरिकी रक्षामन्त्री पिट हेगसेथले बताएका छन्।